به گزارش خبرنگار مهر، آیین رونمایی کتاب «فاطمه(س)، شکوه جمال الهی»، با حضور نویسنده اثر، مرضیه محمدزاده و غلامرضا ظریفیان، کارشناس و استادیار تاریخ دانشگاه تهران، روز دوشنبه ۱۸آبان ماه در فرهنگسرای سرو برگزار شد.
مرضیه محمدزاده در ابتدای این مراسم با سلام و ادای احترام به پژوهشگران، فرهیختگان، مهمانان و دوستداران فرهنگ و تاریخ اهل‌بیت(ع)، از حضور حاضران قدردانی کرد و اظهار داشت: امروز برای من روزی خجسته و در عین حال مسئولیت‌آور است؛ زیرا حاصل بخشی از مطالعات و پژوهش‌هایم درباره شخصیتی را در معرض نگاه و داوری شما قرار می‌دهم که شناخت او تنها شناخت یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه تلاشی برای فهم بخشی مهم از تاریخ اسلام، جایگاه زن در اندیشه اسلامی و نسبت معنویت با مسئولیت اجتماعی است.
وی درباره عنوان کتاب توضیح داد: عنوان کتاب «فاطمه(س)، شکوه جمال الهی» است. انتخاب این عنوان از این باور سرچشمه می‌گیرد که وجود حضرت فاطمه(س) تجلی پیوندی عمیق میان فضیلت‌های انسانی، کمال معنوی، خردورزی، مسئولیت‌پذیری و زیبایی روح است. در شخصیت ایشان، جمال و جلال، عاطفه و عقلانیت، عبادت و معنویت و مسئولیت و حضور در عرصه زندگی اجتماعی به زیباترین شکل در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.
ضرورت شناخت تاریخی در کنار محبت و ارادت
این پژوهشگر با طرح این پرسش که حضرت فاطمه(س) را چگونه شناخته‌ایم و چگونه باید بشناسیم، یکی از آسیب‌های مطالعات مربوط به شخصیت‌های بزرگ تاریخی را غلبه روایت‌های عاطفی و گاه غیرمستند بر پژوهش‌های تاریخی دانست و گفت: بی‌تردید محبت و ارادت به اهل‌بیت(ع) سرمایه‌ای ارزشمند در فرهنگ اسلامی و شیعی است، اما محبت نباید جایگزین شناخت شود و ارادت نباید ما را از ضرورت بررسی منابع، ارزیابی گزارش‌ها و تمایز میان واقعیت تاریخی و برداشت‌های متأخر بازدارد.
وی ادامه داد: از همین منظر، یکی از اهداف اصلی من در نگارش این کتاب، بازخوانی زندگی حضرت فاطمه(س) با رویکردی تاریخی و پژوهشی و تلاش برای فاصله‌گرفتن از تحریفات، گزارش‌های فاقد پشتوانه کافی و برداشت‌هایی بوده است که گاه در گذر زمان به چهره تاریخی ایشان افزوده شده‌اند.
محمدزاده با تأکید بر اینکه برای معرفی شخصیت حضرت فاطمه(س) نیازی به افزودن مطالب غیرمستند نیست، اظهار کرد: شخصیت ایشان آن‌قدر بزرگ و برخوردار از ابعاد گوناگون است که حقیقت تاریخی وجودشان به‌تنهایی از چنان شکوهی برخوردار است که اگر درست روایت شود، می‌تواند نسل امروز را با عظمت اندیشه و منش آن حضرت آشنا کند.
سه محور اصلی در بازخوانی زندگی حضرت فاطمه(س)
نویسنده کتاب «فاطمه(س)، شکوه جمال الهی» با تشریح ساختار پژوهش خود گفت: در این کتاب تلاش کردم زندگی حضرت فاطمه(س) را در بستر واقعی تاریخ و در دو دوره مهم، یعنی دوران حیات پیامبر اکرم(ص) و دوران پس از رحلت ایشان، بررسی کنم. این بررسی بر سه محور استوار است؛ نخست، بازخوانی مستند تاریخ و پرهیز از گزارش‌های فاقد اعتبار؛ دوم، بررسی کنشگری اجتماعی و سیاسی حضرت در این دو دوره و سوم، توجه به جایگاه خطبه فدکیه به‌عنوان متنی جامع با ابعاد اعتقادی، حقوقی و سیاسی.
وی با اشاره به دوره نخست زندگی حضرت فاطمه(س) بیان کرد: ایشان تنها شاهد شکل‌گیری و گسترش اسلام نبودند، بلکه در متن دشواری‌ها و تحولات آن عصر زندگی کردند و درک عمیقی از رسالت پیامبر اکرم(ص) و اتفاقات پیرامون آن داشتند.
محمدزاده درباره دوره پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) گفت: این دوره بسیار حساس و سرنوشت‌ساز بود. برخلاف تصویری که گاه از حضرت فاطمه(س) به‌عنوان شخصیتی صرفاً سوگوار و منزوی ارائه می‌شود، ایشان در متن حوادث حضور داشتند و مواضع خود را با صراحت و استدلال بیان کردند.
وی یکی از مهم‌ترین این حوادث را مسئله فدک و مناقشه بر سر مالکیت و تصرف آن دانست و افزود: آنچه در سخنان و استدلال‌های حضرت دیده می‌شود، دفاع از حق، عدالت، قانونمندی و یادآوری اصول و مبانی حکومت اسلامی است. حضرت فاطمه(س) در برابر حاکمیت وقت قرار گرفتند و با بیانی استوار، منسجم و سرشار از استدلال، ابتدا مبانی اعتقادی اسلام و فلسفه احکام را تبیین کردند و سپس مسئله حقوقی و سیاسی موردنظر خود را مطرح ساختند.
سیاست فاطمی؛ حق‌طلبی، روشنگری و پرهیز از خشونت
این پژوهشگر با بیان اینکه «محک فاطمی‌بودن، حق‌طلب‌بودن است»، اظهار کرد: سیاست فاطمی، سیاست ضدخشونت، روشنگری و فرهنگ‌سازی است. ممکن است این فرهنگ در کوتاه‌مدت اثر چندانی نداشته باشد، اما در طول تاریخ اثرگذار و پایدار مانده و خواهد ماند.
وی ادامه داد: فرهنگ فاطمی نشان داده است که می‌توان در برابر حاکمیت وقت، با حضور مردم و با سخنانی منطقی و استدلال حقوقی، در فضایی آرام به روشنگری و آگاه‌سازی پرداخت. حضرت فاطمه(س) برای همیشه در تاریخ ثابت کردند که یک زن می‌تواند در جمعی عظیم از مردم، دولتمردان و خلیفه و حاکم جامعه حاضر شود و با حفظ ارزش‌های اخلاقی و انسانی، از تریبون منطق و قانون برای آشکارکردن حق استفاده کند.
محمدزاده افزود: حضرت فاطمه(س) به آیندگان آموختند که معیار ارزش انسان، زیستن و آزاده‌بودن است. ایشان نشان دادند که برپا داشتن عدالت، دفاع از حق و آزادی لزوماً به خشونت و شمشیر نیاز ندارد. سخن استدلالی، زبان منطقی، صبر و علم فاطمی می‌تواند کاری انجام دهد که خشونت و شمشیر هرگز نمی‌تواند به همان شکل کارساز و نتیجه‌بخش باشد.
خطبه فدکیه؛ متنی اعتقادی، حقوقی، سیاسی و ادبی
نویسنده کتاب با اشاره به ابعاد گوناگون خطبه فدکیه گفت: سخنان حضرت فاطمه(س) را می‌توان از جنبه‌های مختلف بررسی کرد. این سخنان از نظر کلامی، تبیین‌کننده اصول توحید و نبوت است؛ از نظر حقوقی، متضمن استدلال درباره حق و میراث است؛ از نظر سیاسی، موضع ایشان را در برابر تحولات پس از رحلت رسول‌الله(ص) و مسائل مربوط به رهبری جامعه نشان می‌دهد و از نظر ادبی نیز نمونه‌ای برجسته از فصاحت و بلاغت در تاریخ اسلام به شمار می‌رود.
وی تأکید کرد: خطبه فدکیه صرفاً یک سخنرانی برای مطالبه فدک نیست، بلکه سندی مهم برای شناخت اندیشه، قدرت استدلال، آگاهی سیاسی و جایگاه اجتماعی حضرت فاطمه(س) است. این خطبه متنی جامع است که می‌توان ابعاد اعتقادی، حقوقی و سیاسی آن را به‌صورت مستقل و در ارتباط با یکدیگر بررسی کرد.
شخصیتی فراتر از چارچوب زندگی خانوادگی
محمدزاده با اشاره به یکی دیگر از محورهای پژوهش خود، یعنی توجه به ابعاد متنوع شخصیت حضرت فاطمه(س)، اظهار کرد: در بسیاری از روایت‌های رایج، شخصیت ایشان بیشتر در چارچوب زندگی خانوادگی، فضایل اخلاقی، عبادت و مصائب پس از رحلت پیامبر(ص) معرفی می‌شود. این ابعاد مهم و تاریخی و اجتماعی‌اند و به‌هیچ‌وجه قابل انکار نیستند، اما محدودکردن شخصیت حضرت به این حوزه‌ها به معنای نادیده‌گرفتن بخش مهمی از هویت سیاسی، تاریخی و اجتماعی ایشان است.
وی با تشریح جلوه‌های مختلف مسئولیت‌پذیری حضرت فاطمه(س) گفت: ایشان در عرصه اجتماعی شخصیتی مسئولیت‌پذیر و برخوردار از حساسیت نسبت به سرنوشت جامعه بودند. توجه به محرومان، انفاق، حمایت از نیازمندان و حضور مؤثر در مناسبات اجتماعی بخشی از جلوه‌های این مسئولیت‌پذیری است.
این پژوهشگر افزود: در عرصه فرهنگی و معرفتی نیز حضرت فاطمه(س) شخصیتی صاحب دانش، اندیشه و بیان بودند. در عرصه سیاسی نیز منفعل و حاشیه‌نشین نبودند. مواضع ایشان پس از رحلت رسول‌الله(ص)، دفاع از جایگاه اهل‌بیت(ع) و واکنش به تحولات مربوط به رهبری جامعه اسلامی، نشان‌دهنده درک عمیق ایشان از شرایط سیاسی و ضرورت دفاع از حق و عدالت است.
الگویی برای همه انسان‌ها، نه فقط زنان
نویسنده کتاب «فاطمه(س)، شکوه جمال الهی» با تأکید بر اهمیت بازاندیشی در جایگاه زن در تاریخ اسلام بیان کرد: حضرت فاطمه(س) را نمی‌توان تنها به‌عنوان الگویی برای زنان در حوزه همسرداری و مادری معرفی کرد؛ هرچند در این عرصه‌ها نیز جایگاهی ممتاز دارند. ایشان الگویی برای انسان مسلمان، اعم از زن و مرد، در زمینه استقلال فکری، مسئولیت اخلاقی، دفاع از حقیقت، عدالت‌خواهی، آگاهی اجتماعی و حفظ کرامت انسانی هستند.
وی ادامه داد: زندگی حضرت فاطمه(س) نمونه مهمی از حضور آگاهانه زن در عرصه عمومی و سیاسی جامعه اسلامی است. توجه به این جنبه از زندگی ایشان کمک می‌کند تا تصویر جامع‌تری از جایگاه زن در تاریخ اسلام داشته باشیم و نقش او را در تحولات اجتماعی و سیاسی، در کنار نقش‌های خانوادگی و اخلاقی، به‌درستی بشناسیم.
پژوهش تاریخی به معنای کاستن از قداست نیست
محمدزاده با اشاره به مسئولیت تاریخ‌پژوهان در بررسی شخصیت‌های دینی و تاریخی گفت: تاریخ‌پژوهی تنها نقل رویدادها نیست، بلکه فهم زمینه‌ها، تحلیل مناسبات و سنجش اعتبار گزارش‌ها نیز بخشی از مسئولیت مورخ است. البته باید تأکید کنم که پژوهش تاریخی درباره شخصیت‌های مقدس به معنای کاستن از قداست آنان نیست.
وی افزود: اتفاقاً معتقدم هرچه شناخت ما مستندتر، عمیق‌تر و دقیق‌تر باشد، زمینه ارادت آگاهانه‌تر و پایدارتر فراهم خواهد شد. میان ایمان و پژوهش تعارضی وجود ندارد؛ آنچه می‌تواند به هر دو آسیب برساند، تعصب بی‌پشتوانه و بی‌اعتنایی به حقیقت است.
چرا امروز باید درباره حضرت فاطمه(س) پژوهش کنیم؟
این پژوهشگر در پاسخ به ضرورت پرداختن به زندگی حضرت فاطمه(س) در جامعه امروز اظهار کرد: جامعه امروز ما بیش از هر زمان دیگری به الگوهایی نیاز دارد که بتوانند میان اخلاق و قدرت، معنویت و مسئولیت، خانواده و جامعه و ایمان و عقلانیت پیوند برقرار کنند.
وی ادامه داد: از این رو، مطالعه زندگی حضرت فاطمه(س) صرفاً بازگشت به گذشته نیست، بلکه تلاشی برای یافتن پاسخ به پرسش‌های امروز ما درباره کرامت زن، عدالت اجتماعی، مسئولیت شهروندی، اخلاق سیاسی و نقش آگاهی در ساختن جامعه‌ای انسانی‌تر است. شناخت این شخصیت می‌تواند به ما کمک کند تا نسبت میان ایمان، مسئولیت اجتماعی، عدالت‌خواهی و حضور آگاهانه در جامعه را بهتر درک کنیم.
این کتاب پایان پژوهش درباره حضرت فاطمه(س) نیست
محمدزاده در پایان با تأکید بر اینکه کتاب خود را گامی در مسیر بازخوانی علمی و تاریخی شخصیت حضرت فاطمه(س) می‌داند، گفت: این کتاب ادعای پایان‌دادن به پژوهش درباره شخصیت ایشان را ندارد. طبیعتاً هیچ پژوهشی از نقد و بررسی بی‌نیاز نیست و من نیز از دیدگاه‌ها، نقدهای علمی و پیشنهادهای پژوهشگران استقبال می‌کنم؛ زیرا باور دارم حقیقت تاریخی در فضای گفت‌وگوی علمی و نقد منصفانه بهتر آشکار می‌شود.
وی ابراز امیدواری کرد این اثر بتواند سهمی هرچند کوچک در معرفی چهره‌ای جامع‌تر، مستندتر و عمیق‌تر از حضرت فاطمه(س) داشته باشد و افزود: ایشان تنها شخصیتی برای ستایش در حافظه تاریخی ما نیستند، بلکه حقیقتی زنده برای اندیشیدن، الگویی برای زیستن و معیاری برای سنجش نسبت انسان با حقیقت، عدالت و کرامت‌اند. امیدوارم در شناخت فرهنگ فاطمی بیش از گذشته توفیق داشته باشیم.
تصویر حضرت فاطمه(س) نباید به پهلوی شکسته و روزهای پایانی عمر ایشان محدود شود
غلامرضا ظریفیان، استادیار تاریخ دانشگاه تهران، با اشاره به جایگاه حضرت فاطمه(س) در جهان اسلام اظهار کرد: درباره حضرت فاطمه(س) بسیار سخن گفته شده و آثار متعددی به نگارش درآمده است. ایشان تنها شخصیتی محبوب در میان شیعیان نیستند، بلکه دختر آخرین پیامبر الهی و شخصیتی بزرگ در جهان اسلام و برای همه بشریت به شمار می‌روند. اگر فرصتی فراهم شود تا ارزش‌های وجودی حضرت فاطمه(س) در سطح جهانی مطرح شود، می‌توان درباره ایشان به‌عنوان شخصیتی جهانی با همه انسان‌ها گفت‌وگو کرد.
این استاد دانشگاه با یادآوری خاطره‌ای از دوران کودکی خود گفت: زمانی در کتاب‌فروشی با اثری ده‌جلدی درباره حضرت فاطمه(س) مواجه شدم. با دیدن چنین مجموعه‌ای این پرسش برایم مطرح شد که چه نکات کلیدی و اساسی درباره این شخصیت وجود دارد که می‌توان درباره آن ده جلد کتاب نوشت. این موضوع نشان می‌دهد که حضرت فاطمه(س) شخصیتی بزرگ و برخوردار از ابعاد گوناگون هستند.
او با بیان اینکه در ایران آثار محققانه درباره حضرت فاطمه(س) به تعداد انگشتان دست هم نمی‌رسد، ادامه داد: با وجود کتاب‌ها و نوشته‌های فراوان، آثار پژوهشی روشمند و مستند درباره ایشان بسیار محدود است. از این جهت خوشحالم که کتاب «فاطمه سلام‌الله‌علیها؛ شکوه جمال الهی» به شمار آثار محققانه این حوزه افزوده شده است.
ظریفیان سپس به اختلاف‌نظرها درباره سن حضرت فاطمه(س) هنگام رحلت اشاره کرد و گفت: چه سن ۱۸ سال را برای ایشان در نظر بگیریم و چه ۲۳ سال را، به اعتقاد من ۲۳ سال با برخی گزارش‌های تاریخی سازگاری بیشتری دارد؛ زیرا در صورت پذیرفتن سن ۱۸ سال، ناچار خواهیم بود بعضی از گزارش‌های مربوط به حضور و فعالیت ایشان را کنار بگذاریم. همچنین اگر بپذیریم حضرت فاطمه(س) در ماجرای شعب حضور داشته‌اند، سن ایشان باید ۱۸ سال در نظر گرفته شود. این اختلاف‌نظرها نشان می‌دهد که بررسی دقیق گزارش‌های تاریخی درباره زندگی ایشان اهمیت دارد.
زندگی حضرت فاطمه(س) به روزهای پایانی عمر ایشان خلاصه نمی‌شود
این استاد تاریخ با انتقاد از محدودشدن تصویر حضرت فاطمه(س) به حوادث ماه‌های پایانی زندگی ایشان بیان کرد: اتفاقی که درباره این شخصیت بزرگ رخ داده، آن است که چند ماه آخر عمر ایشان به تمام زندگی‌شان تبدیل شده است. تصویری که امروز در ذهن بخشی از جوانان و جامعه ما وجود دارد، تصویر بانویی آسیب‌دیده، پهلوشکسته، گرفتار میان در و دیوار، غمگین، معترض و منزوی است. البته این تصویر و پرداختن به رنج‌های ایشان اهمیت دارد، اما پرسش این است که آیا این تصویر به‌تنهایی برای نسل امروز چه پیامی دارد؟ چرا به‌درستی به تمام زندگی حضرت فاطمه(س) نپرداخته‌ایم؟
او افزود: حضرت فاطمه(س) تا یک سال پیش از رحلت پیامبر(ص)، بانویی فعال، شاد، موفق و اثرگذار در عرصه‌های مختلف بود؛ اما این وجه از شخصیت ایشان در گزارش‌های ما مغفول مانده است. ما بیشتر با فاطمه غمگین آشنا هستیم، درحالی‌که باید فاطمه شاد، کنشگر و فعال را نیز بشناسیم.
ظریفیان برای تبیین این موضوع به تحولات دوران پیامبر(ص) اشاره کرد و گفت: پیامبر اسلام(ص) در مدت ۲۳ سال توانست جامعه‌ای را که حدود ۲۰۰ سال درگیر مناسبات و ساختارهای جاهلی بود، دستخوش تغییرات بنیادین کند. ایشان در این مدت اندیشه خود را عرضه کرد، کتاب الهی را به مردم معرفی کرد و تا اندازه زیادی توانست اندیشه‌هایش را در جامعه محقق کند. این موفقیت در جامعه‌ای با آن شرایط، دستاوردی بزرگ بود و حضرت فاطمه(س) کسی بود که گام‌به‌گام در کنار پیامبر(ص) حضور داشت.
او با بیان اینکه حضرت فاطمه(س) در مسیر دشوار رسالت، پشتیبان پیامبر(ص) بودند، ادامه داد: پیامبر(ص) فرموده‌اند که هیچ پیامبری به اندازه ایشان آزار ندیده است. من معتقدم خداوند برای تحمل این دشواری‌ها، حضرت فاطمه(س) را مایه قوت و پشتیبانی پیامبر قرار داده بود. اگر فاطمه(س) نبود، ممکن بود پیامبر(ص) در برخی مراحل با دشواری بیشتری مواجه شوند. هر زمان پیامبر احساس تنهایی می‌کردند، فاطمه(س) کسی بود که به ایشان آرامش و قوت می‌بخشید.
ظریفیان با اشاره به رابطه عمیق پیامبر(ص) و حضرت فاطمه(س) گفت: پیامبر(ص) هرگاه می‌خواستند به سفر بروند، آخرین کسی را که می‌دیدند فاطمه(س) بود و هنگام بازگشت نیز نخستین کسی را که ملاقات می‌کردند، ایشان بود. این رفتارها نشان‌دهنده پیوند عمیق و ویژه میان آن دو است. حتی در ماجرای جنگ‌ها و مجروح‌شدن پیامبر(ص)، حضرت فاطمه(س) از نخستین افرادی بودند که خود را به ایشان می‌رساندند و به وضعیت ایشان رسیدگی می‌کردند. این ارتباط، رابطه‌ای صرفاً عاطفی و معمولی نبود، بلکه پیوندی عمیق و وجودی میان پدر و دختر بود.
از شعب ابی‌طالب تا تربیت نسل جدید
این استاد دانشگاه با اشاره به حضور حضرت فاطمه(س) در شعب ابی‌طالب، آن دوره را بخشی مهم از تجربه‌های زندگی ایشان دانست و اظهار کرد: پیامبر(ص) آموزش‌های اولیه خود را از آغاز بعثت شروع کردند و در ادامه، مرحله پیشرفته‌تری از آموزش و تربیت را در شرایط دشوار شعب ابی‌طالب پیش بردند. ما گاهی شعب ابی‌طالب را به چند روایت محدود می‌کنیم، درحالی‌که پیامبر(ص) سه سال در آن شرایط دشوار تلاش کردند تا جامعه‌ای با اندیشه و مناسباتی متفاوت شکل دهند.
او با بیان اینکه یکی از ابعاد فعالیت حضرت فاطمه(س) به تربیت فرزندان مربوط می‌شد، گفت: مسئله تربیت فرزندان در آن زمان نیز اهمیت زیادی داشت و حضرت فاطمه(س) در این زمینه نقش فعالی ایفا می‌کردند. ایشان با فرزندان خود بازی می‌کردند و به تربیت آنان توجه داشتند. در یکی از روایت‌ها آمده است که فرزند ایشان سهم اندک غذایی خود را به نیازمندان می‌بخشید. این شیوه تربیت، حاصل الگویی بود که حضرت فاطمه(س) از پیامبر(ص) آموخته بودند و به فرزندانشان منتقل می‌کردند.
ظریفیان ادامه داد: وقتی از فرزند خردسال ایشان درباره رفتار پدرش پرسش می‌شد، پاسخ‌هایی می‌داد که نشان می‌داد مفاهیم عمیقی همچون بخشش و توجه به دیگران از همان دوران کودکی در وجود او شکل گرفته است. حضرت فاطمه(س) انسانی فعال، شاد، پرتلاش و کنشگری بودند که در عرصه‌های مختلف حضور داشتند.
او با اشاره به اینکه پس از رحلت حضرت خدیجه(س)، افراد ثروتمند و صاحب‌موقعیت برای ازدواج با حضرت فاطمه(س) پیش‌قدم شدند، گفت: با وجود این پیشنهادها، ایشان حضرت علی(ع) را برای زندگی مشترک انتخاب کردند. نکته قابل توجه این است که پس از ازدواج نیز تا مدتی در خانه علی(ع) ساکن نشدند و همچنان در کنار پیامبر(ص) بودند؛ زیرا رسالت و مسئولیت خود را در حمایت و حفاظت از پیامبر(ص) می‌دیدند.
این استاد تاریخ همچنین به نقش حضرت فاطمه(س) در مدیریت امور خانواده پس از درگذشت خواهرانشان اشاره کرد و افزود: در برخی از این موقعیت‌ها، پیامبر(ص) حضور نداشتند و حضرت فاطمه(س) مسئولیت سامان‌دادن امور را بر عهده می‌گرفتند. وقتی پیامبر بازمی‌گشتند، به ایشان دلداری می‌دادند. این گزارش‌ها نیز بخشی از ابعاد کمتر دیده‌شده شخصیت حضرت فاطمه(س) را نشان می‌دهد.
شبکه‌ای داوطلبانه برای حمایت از نیازمندان
ظریفیان یکی دیگر از وجوه کمتر شناخته‌شده زندگی حضرت فاطمه(س) را فعالیت اجتماعی ایشان دانست و گفت: حضرت فاطمه(س) در محیط زندگی خود نوعی شبکه داوطلبانه برای رسیدگی به نیازمندان شکل داده بودند. افراد نیازمند، سالمندان، بیماران و کسانی را که توانایی رسیدگی به امور خود نداشتند، شناسایی و فهرست می‌کردند و برای کمک به آنان برنامه داشتند. به افراد مورد اعتماد می‌گفتند به فلان فرد رسیدگی کنند، برای او دارو ببرند یا نیازهایش را برطرف کنند.
او افزود: این فعالیت‌ها نشان می‌دهد که حضرت فاطمه(س) تنها به امور خانه و خانواده محدود نبودند، بلکه نسبت به وضعیت اجتماعی اطراف خود حساسیت داشتند و برای حل مشکلات مردم اقدام می‌کردند. ایشان در کنار این فعالیت‌ها، کلاس درس نیز داشتند و برخی از صحابه مرد در جلسات علمی ایشان شرکت می‌کردند. حضرت فاطمه(س) حتی در شرایطی که برای رعایت حریم و ملاحظات مربوط به حضور در جمع، سنگ‌ریزه‌ای زیر زبان قرار می‌دادند تا صدایشان به‌روشنی شنیده نشود، به آموزش و انتقال دانش می‌پرداختند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه رنج‌های حضرت فاطمه(س) از زمان رحلت پیامبر(ص) آغاز نشد، اظهار کرد: ایشان پیش از رحلت پیامبر نیز با دشواری‌ها و نگرانی‌های فراوانی مواجه بودند. پس از فتح مکه، برخلاف تصور رایج که پیروزی را صرفاً زمان شادی و جشن می‌داند، نگرانی‌های پیامبر(ص) درباره آینده جامعه اسلامی افزایش یافت.
ظریفیان توضیح داد: پیامبر(ص) پس از فتح مکه نگران بودند که با گسترش قدرت و ورود ثروت و مقام به جامعه مسلمانان، مناسبات میان افراد تغییر کند. تا پیش از آن، مسلمانان در کمک به یکدیگر و پیشی‌گرفتن در فداکاری و شهادت رقابت می‌کردند؛ اما با ورود امکانات و موقعیت‌های جدید، خطر شکل‌گیری اختلاف، برتری‌جویی و رقابت بر سر ریاست و قدرت وجود داشت. پیامبر(ص) می‌دانستند که صبر در برابر نعمت و برخورداری، گاه بسیار دشوارتر از صبر در برابر سختی‌هاست؛ زیرا ممکن است افراد پس از رسیدن به قدرت و ثروت، به‌جای یاری یکدیگر، در پی اثبات برتری خود و کنارزدن دیگران باشند.
او ادامه داد: به همان اندازه که پیامبر(ص) درباره آینده جامعه نگران بودند، حضرت فاطمه(س) نیز این نگرانی را داشتند. ایشان به‌تدریج متوجه می‌شدند که پیامبر(ص) در آستانه رحلت قرار دارند و این موضوع برایشان بسیار دشوار بود. اگر بپذیریم که حضرت فاطمه(س) در آغاز بعثت به دنیا آمده‌اند، می‌توان گفت تمام عمر ایشان با دوره رسالت پیامبر(ص) پیوند خورده و در واقع، زندگی‌شان در کنار این رسالت معنا پیدا کرده است.
فاطمه(س)؛ شخصیتی موحد و آگاه به خطر استبداد
ظریفیان با اشاره به خطبه فدکیه و ابعاد فکری و سیاسی حضرت فاطمه(س) گفت: پس از رحلت پیامبر(ص)، در روایت‌های ما بیشتر بر رنج‌ها و آسیب‌های جسمی حضرت فاطمه(س) تأکید شده است؛ درحالی‌که خطبه فدکیه نشان می‌دهد ایشان شخصیتی موحد و برخوردار از اندیشه‌ای عمیق درباره توحید بودند. اگر بخواهیم توحید ناب را بشناسیم، باید به توحید در اندیشه و عمل حضرت فاطمه(س) توجه کنیم.
او با بیان اینکه حضرت فاطمه(س) از نخستین افرادی بودند که خطر استبداد را در جهان اسلام مطرح کردند، افزود: ایشان نسبت به تبدیل‌شدن اسلام حقیقت به اسلام قدرت هشدار دادند. حضرت فاطمه(س) خطر بنی‌امیه و مسیری را که جامعه اسلامی در حال حرکت به سوی آن بود، تشخیص داده بودند و درباره پیامدهای آن هشدار می‌دادند.
این استاد تاریخ ادامه داد: حضرت فاطمه(س) هشدار می‌دادند که ادامه این مسیر می‌تواند به حوادثی مانند عاشورا و واقعه حره و همچنین زندانی‌شدن بسیاری از بزرگان، آزادی‌خواهان و صحابه پیامبر(ص) منتهی شود. این هشدارها از سر دلسوزی و نگرانی برای آینده جامعه اسلامی بود؛ نگرانی درباره مسیری که در نهایت، پیامدهای آن در تاریخ آشکار شد.
ظریفیان با اشاره به جایگاه عبادت در زندگی حضرت فاطمه(س) گفت: عبادت ایشان نیز یکی دیگر از ابعاد مهم شخصیتشان است؛ اما برای شناخت کامل این شخصیت باید در کنار عبادت و معنویت، کنشگری اجتماعی، اندیشه سیاسی، فعالیت علمی و مسئولیت‌پذیری ایشان را نیز مورد توجه قرار داد.
نگاه چندرشته‌ای نویسنده به تاریخ و میراث اهل‌بیت(ع)
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود به ویژگی‌های علمی و پژوهشی مرضیه محمدزاده، نویسنده کتاب، پرداخت و گفت: هرچه درباره توانمندی‌های خانم دکتر محمدزاده بگویم، شاید مصداق زیره به کرمان بردن باشد؛ بااین‌حال، یکی از ویژگی‌های مهم ایشان برخورداری از تحصیلات و مطالعات چندوجهی و میان‌رشته‌ای است.
او توضیح داد: مرضیه محمدزاده در حوزه‌های تاریخ، الهیات، تمدن و مردم‌شناسی مطالعه کرده و با جامعه‌شناسی و ادبیات جدید نیز آشنایی دارد. به همین دلیل، هنگامی که به سراغ یک موضوع می‌رود، آن را از زاویه‌ای چندوجهی و منشوری بررسی می‌کند و صرفاً به نگاه تاریخی محدود نمی‌شود. ایشان ادبیات و فرهنگ عمومی را می‌شناسد و با تحولات حافظه جمعی نیز آشنایی دارد. با نگاهی به فهرست بلند آثارشان می‌توان این گستردگی مطالعات را مشاهده کرد.
ظریفیان با اشاره به امکان نقد آثار پژوهشی گفت: هر اثر علمی را می‌توان نقد کرد و نقدهایی نیز ممکن است به کار ایشان وارد باشد؛ اما نقد باید با هدف بهترشدن اثر و پیشرفت پژوهش صورت بگیرد. در عین حال، مطالعات عاشورایی مرضیه محمدزاده از کارهای کم‌نظیر این حوزه است.
او یکی از نمونه‌های این تلاش پژوهشی را بررسی دقیق صحابه حاضر در واقعه عاشورا دانست و افزود: ما معمولاً کنشگران عاشورا را به چند چهره محدود می‌کنیم؛ اما در کتاب ایشان درباره صحابه، فهرستی دقیق از افرادی ارائه شده است که در عاشورا حضور داشته‌اند و ویژگی‌ها و شخصیت آنان بررسی شده است. همچنین به افرادی پرداخته شده که در این واقعه حضور نداشته‌اند. این نوع کار، پژوهشی جدی و ارزشمند است.
این استاد تاریخ با اشاره به اینکه مطالعات عاشورایی نباید تنها به روایت خود واقعه محدود شود، گفت: درباره عاشورا باید به ابعاد عمیق‌تر آن نیز پرداخت. مرضیه محمدزاده علاوه بر توجه به ادبیات و شعر، در حوزه‌های مختلف مربوط به اهل‌بیت(ع) نیز کار کرده‌اند و به‌ویژه در بخش زنان، پژوهش‌های قابل توجهی دارند.
او با انتقاد از مردانه‌بودن بخش مهمی از تاریخ‌نگاری سیاسی و اجتماعی افزود: تاریخ ما، به‌ویژه تاریخ سیاسی، عمدتاً تاریخی مردانه است؛ درحالی‌که زنان در بسیاری از تحولات تاریخی نقش کلیدی داشته‌اند. در واقعه عاشورا نیز اگر زنان و نقش آنان در انتقال پیام این واقعه نبود، معلوم نبود پیام عاشورا چگونه به نسل‌های بعد می‌رسید. علاوه بر حضرت زینب(س)، زنان دیگری نیز در پیام‌رسانی و تبیین این واقعه نقش داشتند؛ اما این نقش‌ها در تاریخ‌نگاری ما کمتر دیده شده است.
ظریفیان با اشاره به روش پژوهشی نویسنده اظهار کرد: مرضیه محمدزاده به روایت‌های مسلط، تعارض روایت‌ها، مسئله غلو و تحریف توجه دارد و تلاش می‌کند در بررسی میراث تاریخی، اسیر مشهورات نشود. ما گاهی با روایتی مواجه می‌شویم که افراد زیادی آن را نقل کرده‌اند و تصور می‌کنیم حتماً درست است؛ درحالی‌که تعداد نقل‌کنندگان به‌تنهایی دلیل صحت یک گزارش نیست. من در بخشی از مسائل تاریخی معتقدم هرچه یک موضوع مشهورتر باشد، باید با دقت بیشتری درباره آن پرسش کرد و اعتبارش را سنجید.
او ادامه داد: یکی از ویژگی‌های مورخ جدی همین است که از مشهورات عبور کند و بررسی کند که آیا یک روایت واقعیت دارد یا خیر. صرف اینکه صد نفر مطلبی را گفته‌اند، لزوماً به معنای درست‌بودن آن نیست. مرضیه محمدزاده در آثار خود تلاش کرده‌اند چنین رویکردی داشته باشند و در کنار تاریخ سیاسی، به تاریخ اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی نیز ورود کنند.
تبدیل‌نکردن شخصیت‌های دینی به اسطوره‌های دور از دسترس
ظریفیان با بیان اینکه آثار محققانه درباره حضرت فاطمه(س) محدود است، گفت: من به‌عنوان دانش‌آموخته تاریخ، وقتی با این پرسش مواجه می‌شوم که چه کتابی درباره حضرت فاطمه(س) پیشنهاد می‌کنم، گاهی در معرفی آثار معتبر دچار دشواری می‌شوم. از جمله آثاری که می‌توان به آن‌ها اشاره کرد، کتاب دکتر شریعتی است؛ اما اکنون خوشحالم که می‌توانم کتاب خانم مرضیه محمدزاده را نیز به‌عنوان اثری ارزشمند و محققانه به‌ویژه به جوانان معرفی کنم.
او یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این کتاب را نگاه تاریخی و روشمند آن دانست و افزود: یکی از مسائل مهم در شناخت حضرت فاطمه(س)، تبدیل‌کردن ایشان به یک اسطوره است. اسطوره‌سازی چه اشکالی دارد؟ مسئله این است که وقتی یک شخصیت را صرفاً به اسطوره تبدیل می‌کنیم، ممکن است از الگو بودن او فاصله بگیریم. اسطوره‌ای که از دسترس زندگی روزمره خارج شود، چه کمکی می‌تواند به حل مسائل اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی ما بکند؟
ظریفیان با اشاره به روایتی درباره امام جعفر صادق(ع) بیان کرد: حتی دشمنان ائمه(ع) نیز گاهی با ایشان دشمنی نمی‌کردند، زیرا امید داشتند هدایت شوند؛ اما یکی از کسانی که ائمه(ع) با او به‌شدت مخالفت می‌کردند، فردی بود که درباره آنان غلو می‌کرد. امام جعفر صادق(ع) معیاری مطرح می‌کنند و می‌فرمایند غلوکنندگان ما را بالا نمی‌برند، بلکه خدا را پایین می‌آورند. تمام تلاش ائمه(ع) این بود که مردم خدا را به‌درستی بشناسند.
او ادامه داد: هرچه حضرت فاطمه(س) را بهتر بشناسیم، عظمت ایشان را بیشتر درک می‌کنیم؛ اما باید ایشان را از تصویری که صرفاً به اسطوره‌ای دور از دسترس تبدیل شده است، جدا کنیم تا بتوانیم از زندگی و رفتارشان برای حل مسائل امروز جامعه الگو بگیریم.
توجه به تحریف‌ها و بررسی همه مراحل زندگی حضرت فاطمه(س)
این استاد دانشگاه با اشاره به ویژگی‌های محتوایی کتاب «فاطمه سلام‌الله‌علیها؛ شکوه جمال الهی» گفت: یکی از وجوه ارزشمند این اثر، توجه به مسئله تحریف و غلو و تلاش برای بررسی ابعاد مختلف زندگی حضرت فاطمه(س) است. نویسنده از دوران تولد و کودکی ایشان آغاز کرده، گزارش‌ها و تعارض‌های موجود را بررسی کرده و به‌تدریج مراحل مختلف زندگی حضرت را تا خطبه فدکیه و حادثه شهادت دنبال کرده است.
ظریفیان با اشاره به نحوه مواجهه امیرالمؤمنین(ع) با حوادث پس از رحلت پیامبر(ص) اظهار کرد: گاهی باید درباره برخی حوادث تاریخی و شیوه روایت آن‌ها تأمل کنیم. حوادث تلخی در تاریخ رخ داده و حتی در نزدیکی خانه امیرالمؤمنین(ع) اتفاقاتی روی داده است؛ اما پرسش این است که چرا امیرالمؤمنین(ع) با آن جایگاه و غیرت، در نهج‌البلاغه و دیگر آثار برجای‌مانده از ایشان به شکل گسترده به این حوادث نپرداخته‌اند؟ چرا حضرت فاطمه(س) نیز در خطبه فدکیه از آن اتفاقات سخنی نگفته‌اند؟
او افزود: باید به این پرسش توجه کنیم که چرا امیرالمؤمنین(ع) و حضرت فاطمه(س) درباره برخی از این حوادث به آن شکلی که امروز انتظار داریم سخن نگفته‌اند. اگر آنان به دلیل مصلحتی بزرگ‌تر، درباره موضوعی سکوت کرده‌اند، ما نباید بدون توجه به آن مصلحت، همان موضوع را به شکلی برجسته کنیم که نتیجه‌اش آسیب‌زدن به یک امر بزرگ‌تر باشد.
ظریفیان با تأکید بر اهمیت وحدت مسلمانان گفت: برای امیرالمؤمنین(ع)، وحدت مسلمانان و حفظ اسلام از هر چیز دیگری مهم‌تر بود. امام حسن(ع) نیز حکومت خود را به خاطر حفظ این وحدت کنار گذاشتند. اما گاهی ما حوادث تاریخی را چنان برجسته می‌کنیم که به‌جای توجه به مصلحت بزرگ‌تر، به اختلاف و تفرقه دامن می‌زنیم.
او با اشاره به تعبیر شهید مطهری درباره تبدیل «فدک» به «فندک» گفت: به تعبیر آقای مطهری، گاهی ما از فدک، فندک می‌سازیم و با آن آتش اختلاف و تفرقه را روشن می‌کنیم؛ درحالی‌که تصور می‌کنیم با این کار اجر بیشتری می‌بریم. آنان چنین روشی را نپسندیدند و ما نباید کاری را انجام دهیم که خود آن بزرگان آن را نپسندیده‌اند. یکی از ویژگی‌های کتاب این است که به این دقت‌ها و ضرورت توجه به وحدت مسلمانان توجه دارد.
توجه به موضوعاتی که در آثار دیگر کمتر دیده شده است
ظریفیان در ادامه به برخی موضوعات کمترپرداخته‌شده در کتاب اشاره کرد و گفت: در این اثر به نکاتی مانند موقوفات و شعرهایی که به حضرت فاطمه(س) نسبت داده شده نیز توجه شده است؛ موضوعاتی که من حتی در برخی کتاب‌های خوب دیگر نیز با چنین پرداختی به آن‌ها برخورد نکرده‌ام. این بخش‌ها از نکات قابل توجه و ارزشمند کتاب هستند.
او با بیان اینکه خود نیز از مطالعه این اثر آموخته است، اظهار کرد: این کتاب برای همه ما اثری ارزشمند است. من سال‌های زیادی به موضوعات مرتبط با حضرت فاطمه(س) علاقه‌مند بوده‌ام و در این زمینه مطالعه کرده‌ام، اما در این کتاب با مطالب و نکاتی مواجه شدم که پیش از آن نمی‌دانستم. به همین دلیل معتقدم مطالعه این اثر برای علاقه‌مندان به این حوزه ضروری است.
شناخت فاطمه(س)؛ راهی برای اخلاقی‌تر و عدالت‌خواه‌تر شدن جامعه
این استاد دانشگاه در پایان سخنان خود با تأکید بر اینکه شناخت حضرت فاطمه(س) نباید به ذکر مناقب و فضایل ایشان محدود شود، گفت: همان‌طور که باید پیامبر(ص) را به‌درستی بشناسیم، شناخت حضرت فاطمه(س) نیز نیازمند مطالعه‌ای عمیق و روشمند است. هرچه با نگاه علمی و دقیق‌تر درباره ایشان پژوهش کنیم، بیشتر متوجه می‌شویم که جامعه ما تا چه اندازه به شناخت عمیق‌تر این شخصیت نیاز دارد.
او افزود: به میزانی که جامعه حضرت فاطمه(س) را دقیق‌تر بشناسد، می‌تواند اخلاقی‌تر، آزادی‌خواه‌تر و عدالت‌طلب‌تر شود. حضرت فاطمه(س) به ما نشان می‌دهند که مرزها کجاست، کجا باید اعتراض کرد و چگونه باید اعتراض را بیان کرد. ایشان از این جهت الگویی برای شناخت شیوه درست کنشگری و مطالبه‌گری هستند.
ظریفیان با بیان اینکه حضرت فاطمه(س) الگویی چندبعدی برای عرصه‌های مختلف زندگی به شمار می‌روند، اظهار کرد: اگر بخواهیم فعالیت سیاسی داشته باشیم، به شناخت فاطمه(س) نیاز داریم؛ اگر بخواهیم فعالیت فرهنگی انجام دهیم، باز هم به این شناخت نیازمندیم و حتی در تربیت فرزندان نیز باید به سیره ایشان توجه کنیم.
او با اشاره به مسئله آقازادگی و امتیازهای ویژه در جامعه امروز گفت: حضرت فاطمه(س) دختر پیامبر(ص) بودند، اما حتی به اندازه سر سوزنی از موقعیت و امتیاز خانوادگی خود برای برخورداری از مصونیت یا امتیاز ویژه استفاده نکردند. نه خودشان از چنین موقعیتی بهره بردند و نه پیامبر(ص) اجازه می‌دادند که ایشان از جایگاه خانوادگی خود امتیازی دریافت کنند. یکی از آسیب‌های جامعه امروز ما همین آقازادگی و مصونیت‌هایی است که گاهی از موقعیت خانوادگی افراد ناشی می‌شود. سیره حضرت فاطمه(س) در این زمینه نیز می‌تواند برای جامعه ما معیار باشد.
این استاد تاریخ در پایان تأکید کرد: اگر بخواهیم جامعه خود را دوباره مرور و آسیب‌های آن را در حوزه‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بررسی کنیم، حضرت فاطمه(س) می‌توانند معیار و ترازویی بزرگ برای شناخت این آسیب‌ها باشند. ایشان الگویی ارزشمند برای همه ما هستند.
نظر شما